Petrol op die vuur: Kleinhandelaars in die kruisvuur van die Vivo/Engen-samesmelting vasgevang August 25, 2025
YANNA SMITH
Die plaaslike oorname van Engen deur Vivo Energy Namibia blyk om nie so sonder friksie te wees as die smeermiddels wat hy verkoop nie. Dit kom na die Namibiese Mededingingskommissie (NaCC) in Oktober 2023 Vitol Emerald Bidco voorwaardelike goedkeuring toegestaan het om Engen Limited te bekom, in die nasleep van ‘n internasionale transaksie waar Vitol 74% van Petronas verkry het. Die kommissie was onomwonde oor sy kommer oor mededingingskwessies en gevolge vir indiensneming.
In wese het die NaCC gesê die diensstasies moet aan ‘n Namibiese onderneming of konsortium afgestaan word, en die koper moet minder as 10% van die kleinhandeldiensstasies in Namibië besit ten tyde van die transaksie. Hierdie beperkings was in plek tot 21 Mei 2025 waarna dit verslap is, wat ‘n wyer veld van potensiële kopers moontlik gemaak het. Eiendomme, huurkontrakte en gepaardgaande kleinhandel-voorsieningsooreenkomste vir verskillende stasietipes is by die verkoop ingesluit. Die NaCC het ook verdere voorwaardes opgelê wat verband hou met plaaslike waardetoevoeging, met die samesmelting wat voorwaardes vereis het om plaaslike ekonomiese voordeel te verseker, en die saamgesmelte entiteit moes ook nie indiensneming negatief beïnvloed nie.
Die NaCC het die samesmelting met hierdie voorwaardes goedgekeur om te verseker dat dit nie mededinging wesenlik verminder nie, of dat plaaslike openbare belang nie negatief beïnvloed word nie.
Maar daar is ‘n rokie en waar daar ‘n rokie is, is daar ‘n vuur.
Kosmos 94.1 is in besit van talle e-posse van brandstofkleinhandelaars wat kommer uitgespreek het oor verskeie kwessies, waaronder die groot verskille tussen Engen en Shell se huurooreenkomste. Engen het ‘n vyfjaar-kontrak met ‘n vyfjaar-hernuwing aangebied, terwyl Shell ‘n driejaar-kontrak met ‘n vyfjaar-hernuwing aanbied.
Daar is ingewikkelde voorhof-heffings en huurgelde, wat dieselfde is onder beide handelsmerke, maar Shell voeg ‘n deursetfooi by. Die fooi word bereken deur die totale liters brandstof wat die diensstasie die vorige maand verkoop het te vermenigvuldig met die kleinhandelaar marge, tans N$2,22 per liter, en 8% daarvan te neem as die fooi wat deur Vivo op die diensstasie gehef word.
‘n Eenvoudige berekening… as 250 000 liter verkoop is sal die voorhofhuur verhoog van die ou N$15 000 (BTW uitgesluit) tot N$59 400 (BTW uitgesluit).
Wat die kleinhandelaars warm onder die kraag maak is dat elke keer wanneer hul marge deur die regering verhoog word, Vivo 8% daarvan neem.
Die huurbedrag vir die winkel, wegneemetes en karwassery wanneer die infrastruktuur-omskakeling gedoen is, is ook onduidelik, en die enigste waarborg is dat dit dieselfde of hoër sal wees as wat Engen gevra het. Daarbenewens sluit die Shell-huurkontrak nou ook perseelhuur in. Die werklike bedrae moet nog “onderhandel” word, maar ingewydes sê dit sal waarskynlik ongeveer N$20 000 tot N$30 000 per terrein beloop, aangesien dit bereken word as die grootte van die winkel (in m²) vermenigvuldig met die prys per m².
Hierdie verhoogde huur, tesame met die minimum loon, stel ‘n groot uitdaging aan kleinhandelaars om werksgeleenthede te behou.
Die kleinhandelaars sê ook dat die NaCC fouteer het deur terreine as ‘n maatstaf van billike mededinging te gebruik, in plaas van die volume brandstof wat verkoop is.
Kleinhandelaars is verstaanbaar huiwerig om hierdie kontrakte, wat hulle as eensydig verander beskryf, te teken. Volgens Lazarus Nafidi, Vivo Energy Namibia se korporatiewe kommunikasiebestuurder: “Daar was geen eensydige verandering aan kontrakte nie. As deel van die ooreengekome verkoopproses, wat deur die NaCC opgelê is, sal sekere terreinooreenkomste aan die nuwe verkryger toegeken of genoveer word, soos deur die NaCC goedgekeur, in ooreenstemming met kontraktuele en wetlike vereistes.
“Alle terreine wat verkoop word bly onder hulle bestaande kontrakte. Engen-terreine wat nou in Vivo Energy se netwerke inkom, is belyn met Vivo Energy se interne beleide, bedryfstandaarde en handelsmerkvereistes. Geen formele toekenning is nog aan enige party gemaak nie. Alle handelaars, insluitend dié wat by terreine wat verkoop word handel dryf onder óf die Shell- óf die Engen-handelsmerk, is in kennis gestel van die proses, die huidige status en die sperdatums waaronder ons werk. Totdat die oordragte gefinaliseer is, bly Vivo Energy die kontrakterende party en kom hy steeds sy verpligtinge onder bestaande ooreenkomste na.”
Vivo Energy bedryf tans 75 Shell-diensstasies en het 58 Engen-terreine verkry. Volgens die NaCC moet altesaam 58 terreine verkoop word, ongeag of hulle onder die Shell- of Engen-handelsmerk is.
Die eerste verkoopperiode, wat op 21 Mei vanjaar ten einde geloop het, het hierdie verkope beperk tot ondernemings in Namibiese besit of konsortia met minder as 10% van die kleinhandeldiensstasies in Namibië. Die tweede periode wat in November eindig het minder streng voorwaardes, wat die reikwydte van potensiële kopers verbreed.
Vivo voorsien tans al 133 diensstasies van brandstof, wat volgens sommige kleinhandelaars doelbewus is, en hulle beskuldig Vivo dat hy die verkoopproses doelbewus vertraag en miljoene verdien sonder om ‘n sent in infrastruktuur te belê.
Volgens Nafidi: “Die verkoopproses is ingewikkeld, wat regulatoriese goedkeurings, toestemmings van die verhuurder en kontraktuele reëlings vir elk van die individuele terreine behels. Die kompleksiteit word verder verhoog deur bod-oorsigte, batesverifiëringsprosesse en dat veelvuldige belanghebbendes se belange in lyn gebring moet word. Ons werk vlytig deur die prosesse om ‘n gladde en voldoenende oorgang vir alle betrokkenes te verseker.”
Hy voeg by dat dit Vivo se “voorneme is om aan die tydsraamwerke wat deur die NaCC opgelê is te voldoen en die verkoopproses teen einde November te voltooi. Intussen bly ons daartoe verbind om die handelaars in ons netwerk te ondersteun en sal ons voortgaan om onderhoudsondersteuning te bied om operasionele kontinuïteit en ‘n positiewe kliënte-ervaring te verseker.”
Kosmos 94.1 is in besit van ‘n formele klagte aan die NaCC, waar Vivo se voorhof-huur en ander heffings spesifiek genoem word. Gedateer 10 Julie vanjaar, het die kommissie onderneem om die saamgesmelte entiteit oor hierdie kwessies te betrek, en om vas te stel of dit strydig is met die kommissie se voorwaardes.
Maar daar is nog ‘n bekommernis. Kleinhandelaars lig Kosmos 94.1 in dat gerugte die rondte doen dat Millennium Investment Holdings en/of Nasan Energies die groothandelsverskaffer van brandstowwe aan die 58 verkoopte terreine sal word. Die NaCC het geweier om enige vrae van Kosmos 94.1 te beantwoord en gesê: “…die Kommissie is van mening dat hy homself nie oor die onderwerp kan uitspreek nie, totdat hy ‘n substantiewe verklaring in hierdie verband kan maak na afloop van sy nakoming-moniteringsprosesse”.
Oor die moontlike aanstelling van Millennium en/of Nasan het Nafidi gesê dat Vivo nog nie ‘n finale besluit geneem het nie.
“Daar is nog geen formele besluit geneem oor die groothandel-voorsieningsreëlings vir die terreine wat verkoop word nie. Soos vereis deur die NaCC-opgelegde verkoopproses, sal die aanstelling van enige nuwe groothandelaar die nodige regulatoriese en kontraktuele stappe volg.
“Hierdie terreine, hetsy of hulle handel dryf onder die Shell- of die Engen-handelsmerke, sal slegs na die nuwe verkryger oorgedra word, soos goedgekeur deur die NaCC, sodra alle goedkeurings en oordragreëlings afgehandel is. Tot dan hou Vivo Energy aan om brandstof aan hierdie terreine te verskaf en bly hy daartoe verbind om bedryfskontinuïteit vir handelaars sowel as kliënte te ondersteun.”
Maar daar blyk ‘n paar konflikte te wees.
Millennium Power, ‘n filiaal van Millennium Investment Holdings, het ‘n 30% aandeel in Validus Energy, in ‘n gesamentlike onderneming met Vitol Energy (SA) Bpk. Vitol Energy besit 100% van Vivo Energy wat Shell in Afrika bedryf.
Volgens Millennium se webwerf: “Validus bedien groothandelkliënte in die Namibiese mark insluitend voorsiening aan Vivo, ‘n Vitol-geaffilieerde stroomaf verspreidingsmaatskappy met ‘n wesenlike aandeel in die Namibiese mark.”
Miguel Hamutenya is die uitvoerende hoof van Millennium Investment Holdings en die uitvoerende streeksbestuurder van Validus Energy.
Millennium het nie op vrae gereageer nie.
Dan kom Nasan Energies op die toneel. Volgens die maatskappy se lêer by Bipa is Nasan ‘n petroleum- en energieonderneming betrokke by handel en verspreiding. Nasan is op 11 Desember 2024 geregistreer na hy sy naam van Dark Bronze Investments verander het. Miguel Hamutenya is ‘n direkteur van Nasan sowel as ‘n voordelige eienaar.
Die aanstelling van een van hierdie twee ondernemings, of albei, as die groothandel brandstofverskaffer aan die verkoopte terreine, is nog nie bevestig nie.